Một hộp chữ nhật 40×80 và một hộp vuông 60×60 có cùng độ dày thì nặng bằng nhau trên mỗi mét, vì tổng hai cạnh đều là 120 mm. Nhưng khi đem ra uốn, hai hộp ấy cứng khác nhau, và hộp chữ nhật còn cứng khác nhau tùy bạn đặt nó đứng hay nằm. Bài này dùng các cặp quy cách có sẵn trong danh mục thép hộp để tính cụ thể sự khác biệt đó bằng mô-men quán tính, và rút ra cách chọn giữa hộp vuông với hộp chữ nhật.
Tóm tắt nhanh
- Ở cùng độ dày, hộp vuông và hộp chữ nhật có cùng tổng hai cạnh (a + b) thì cùng khối lượng trên mỗi mét: 40×80 và 60×60, 20×40 và 30×30, 50×100 và 75×75, 60×120 và 90×90.
- Với cùng lượng thép, hộp chữ nhật đặt đứng cứng chống uốn hơn hộp vuông khoảng 1,4–1,5 lần, nhưng đặt nằm chỉ còn khoảng 0,48–0,50 lần (tính gần đúng).
- Với các cỡ chữ nhật trong catalog, tỷ lệ độ cứng giữa hai hướng đặt dao động từ 2,9 đến 4,1 lần: đặt đúng hướng là tăng độ cứng miễn phí.
- Hộp vuông phù hợp khi tải đến từ nhiều hướng hoặc làm cột; hộp chữ nhật phù hợp khi tải chủ yếu theo một phương như dầm, xà gồ, thanh ngang.
- Mô-men quán tính trong bài tính với góc vuông nên chỉ là số gần đúng; khả năng chịu lực thực tế phải do kỹ sư kết cấu tính.
Vì sao hộp vuông và hộp chữ nhật có thể nặng bằng nhau?
Diện tích thép trên mặt cắt của hộp là 2t(a + b) − 4t², chỉ phụ thuộc vào tổng hai cạnh a + b và độ dày t. Hai hộp có cùng a + b và cùng t sẽ có cùng diện tích thép, tức cùng kg/m. Vì thế 40×80 (a + b = 120) và 60×60 (a + b = 120) cùng 3,64 kg/m ở độ dày 2,0 mm. Đây là cách so sánh công bằng: cùng tiền thép, hỏi hình nào cứng hơn.
Mô-men quán tính: cùng thép nhưng cứng khác nhau
Mô-men quán tính I cho biết mặt cắt chống uốn tốt đến đâu quanh một trục: I lớn thì thanh võng ít hơn. Với hộp rỗng góc vuông, I = (b·h³ − (b − 2t)(h − 2t)³)/12, trong đó h là kích thước theo phương uốn. Số h mũ ba là lý do chiều cao quyết định độ cứng. Bảng dưới tính cho năm cặp trong catalog; trong mỗi cặp độ dày giống nhau.
| Cặp quy cách | t (mm) | kg/m (chữ nhật / vuông) | I chữ nhật đặt đứng (cm⁴) | I chữ nhật đặt nằm (cm⁴) | I vuông (cm⁴) | Tỷ lệ so với vuông (đứng / nằm) | r nhỏ nhất (mm, chữ nhật / vuông) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 20×40 và 30×30 | 1,2 | 1,09 / 1,09 | 2,87 | 0,96 | 1,91 | 1,50 / 0,50 | 8,3 / 11,8 |
| 25×50 và 38×38 | 1,2 | 1,37 / 1,39 | 5,73 | 1,93 | 3,99 | 1,44 / 0,48 | 10,5 / 15,0 |
| 40×80 và 60×60 | 2,0 | 3,64 / 3,64 | 38,97 | 13,12 | 26,05 | 1,50 / 0,50 | 16,8 / 23,7 |
| 50×100 và 75×75 | 2,5 | 5,69 / 5,69 | 95,15 | 32,03 | 63,59 | 1,50 / 0,50 | 21,0 / 29,6 |
| 60×120 và 90×90 | 3,0 | 8,20 / 8,20 | 197,31 | 66,41 | 131,86 | 1,50 / 0,50 | 25,2 / 35,5 |
Chữ nhật đặt đứng nghĩa là cạnh dài theo phương tải (tải đứng, cạnh dài thẳng đứng). Cột cuối r = √(I/A) là bán kính quán tính nhỏ nhất, dùng để so độ mảnh của cột: r nhỏ thì cột mảnh hơn. Ở tất cả các cặp, hộp chữ nhật có r nhỏ nhất thấp hơn hộp vuông.
Đặt hộp chữ nhật đứng hay nằm: chênh lệch bao nhiêu lần?
Chênh lệch giữa hai hướng chính là tỷ lệ Ix/Iy. Bảng sau tính cho các hộp chữ nhật trong catalog ở cùng độ dày 1,0 mm, chỉ để so sánh hình học.
| Quy cách | kg/m | Ix, đặt đứng (cm⁴) | Iy, đặt nằm (cm⁴) | Ix / Iy |
|---|---|---|---|---|
| 10×20 | 0,44 | 0,28 | 0,09 | 3,09 |
| 13×26 | 0,58 | 0,64 | 0,21 | 3,04 |
| 20×40 | 0,91 | 2,44 | 0,82 | 2,97 |
| 25×50 | 1,15 | 4,84 | 1,64 | 2,95 |
| 30×60 | 1,38 | 8,47 | 2,89 | 2,93 |
| 40×80 | 1,85 | 20,39 | 7,00 | 2,91 |
| 50×100 | 2,32 | 40,19 | 13,85 | 2,90 |
| 60×120 | 2,79 | 69,87 | 24,14 | 2,89 |
| 40×100 | 2,17 | 35,29 | 8,52 | 4,14 |
Hộp 1:2 như 40×80 cho tỷ lệ khoảng 2,9; hộp 40×100 (tỷ lệ cạnh 1:2,5) lên đến 4,1. Nói cách khác, một thanh xà gồ 40×100 lật nằm có thể chỉ còn khoảng một phần tư độ cứng so với lúc đặt đứng. Khi lắp tại công trường đây là lỗi dễ mắc và khó thấy bằng mắt, vì hai hướng đặt nhìn đều ngay ngắn.
Ví dụ tính tay: 40x80x2,0 và 60x60x2,0
- Diện tích thép của hộp 40x80x2,0: 2 × 2,0 × (40 + 80) − 4 × 2,0² = 480 − 16 = 464 mm². Khối lượng 464 × 0,00785 = 3,64 kg/m. Hộp 60x60x2,0 cùng a + b nên cùng 464 mm² và 3,64 kg/m.
- Chữ nhật đặt đứng (b = 40, h = 80): I = (40 × 80³ − 36 × 76³)/12 = (20.480.000 − 15.803.136)/12 = 389.739 mm⁴ ≈ 38,97 cm⁴.
- Chữ nhật đặt nằm (b = 80, h = 40): I = (80 × 40³ − 76 × 36³)/12 = (5.120.000 − 3.545.856)/12 = 131.179 mm⁴ ≈ 13,12 cm⁴.
- Vuông 60×60: I = (60 × 60³ − 56 × 56³)/12 = (12.960.000 − 9.834.496)/12 = 260.459 mm⁴ ≈ 26,05 cm⁴.
- So sánh: đặt đứng bằng 1,50 lần hộp vuông; đặt nằm bằng 0,50 lần hộp vuông; đứng so với nằm là 2,97 lần.
- Hệ quả: với cùng nhịp, cùng tải, cùng vật liệu và cùng điều kiện gối, độ võng tỷ lệ nghịch với I. Thanh đứng võng khoảng 67% so với thanh vuông, thanh nằm võng khoảng 199% (tức gấp 2,0 lần).
Thử đảo bài toán: muốn một hộp vuông dày 2,0 mm cứng bằng 40×80 đặt đứng (38,97 cm⁴), cạnh phải lên tới khoảng 69 mm (I = 40,14 cm⁴). Hộp 69x69x2,0 nặng 4,21 kg/m, nhiều hơn 16% so với 3,64 kg/m của 40×80. Phần thép dôi ra đó là cái giá của việc dùng hộp vuông ở chỗ chỉ cần chống uốn một phương.
Các phép tính này dùng góc vuông nên I thực của hộp bo góc thấp hơn một chút. Kết quả so sánh giữa các hình vẫn đúng về xu hướng nhưng không dùng làm số liệu thiết kế.
Khi nào chọn hộp vuông, khi nào chọn hộp chữ nhật?
| Nếu bạn làm… | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Dầm, xà gồ, thanh ngang chịu tải theo một phương (đứng) | Hộp chữ nhật đặt đứng | Chiều cao lớn cho I lớn trên cùng khối lượng thép |
| Cột, trụ chịu nén và có thể chịu gió, lực ngang từ nhiều hướng | Hộp vuông | r bằng nhau hai phương, không có phương yếu |
| Khung chịu lực từ hai phương như khung cổng, khung biển | Hộp vuông, hoặc chữ nhật với giằng hợp lý | Tải đổi hướng nên cần độ cứng đều |
| Cần mặt rộng để bắt vít tôn, bản mã, panel | Cân nhắc đặt nằm hoặc hộp vuông | Đặt đứng làm mặt trên hẹp, khó bắt vít |
| Cần liên kết đơn giản, nhiều nút giao 90 độ | Hộp vuông | Hai mặt giống nhau, không phải xác định hướng đặt |
Khi nào không nên chọn hộp chữ nhật đặt đứng: nhịp dài mà không có giằng ngang, vì dầm cao hẹp dễ lệch ra ngoài mặt phẳng. Hộp kín có độ cứng xoắn lớn nên ít gặp hiện tượng này hơn thép chữ C, nhưng vẫn do kỹ sư kiểm tra. Khi nào không nên chọn hộp vuông: khi chỉ cần chống võng một phương, vì bạn đang trả tiền thép cho độ cứng mà hướng kia không cần.
Lưu ý khi áp dụng vào xà gồ mái và khung cổng
Xà gồ mái nhận tải theo phương đứng cộng một phần theo phương dốc nên thường đặt đứng, còn khoảng cách xà gồ phụ thuộc loại tôn và chiều dày tôn (xem bài khoảng cách xà gồ lợp tôn). Với khung cổng, thanh ngang dài chịu trọng lượng cánh nên đặt đứng, còn trụ cổng chịu lực giật khi đóng mở nên chọn hộp vuông. Cách lập danh sách vật tư cho khung cổng có trong bài tính khối lượng thép hộp từ bản vẽ. Dù chọn hình nào, độ dày và nhịp vẫn phải tra bảng tải hoặc để kỹ sư tính; bảng tham khảo có trong bảng tra sức chịu tải thép hộp.
Sai lầm thường gặp khi so sánh hộp vuông và hộp chữ nhật
- So sánh theo tên cỡ chứ không theo khối lượng: 40×80 có a + b = 120 nên chỉ ngang 60×60 chứ không ngang 80×80.
- Quên kiểm tra hướng đặt khi lắp: gắn nhãn mặt trên cho từng thanh ngay khi cắt.
- Tăng độ dày khi nên đổi hướng đặt: đổi hướng không tốn thêm kg nào.
- Dùng hộp chữ nhật làm cột mà không giằng theo phương yếu: cột sẽ mảnh theo phương đó. Xem bài thép hộp vuông cỡ lớn làm cột.
Cần báo giá nhanh? Gọi/Zalo 0967 483 714 – gửi quy cách và khối lượng, Cường Phát Steel báo giá theo đơn hàng. Gửi sơ đồ khung và nhịp thanh, chúng tôi báo giá theo quy cách; phần tính chịu lực nhờ kỹ sư kết cấu.
Câu hỏi thường gặp
Hộp chữ nhật 40×80 và hộp vuông 60×60 loại nào rẻ hơn?
Nếu cùng độ dày thì cùng kg/m, nên chi phí vật tư theo kg là như nhau; đơn giá theo kg của hai quy cách có thể khác nhau, bạn so trên báo giá cụ thể.
Hộp đặt đứng hay nằm thì chắc hơn?
Đặt đứng, tức cạnh dài theo phương tải. Với 40x80x2,0, đặt đứng cứng chống uốn gấp khoảng 3,0 lần đặt nằm.
Mô-men quán tính có đủ để chọn thép hộp không?
Không. Nó chỉ là một thông số hình học; chọn thép hộp còn cần tải trọng, nhịp, liên kết, độ dày thành, ổn định cục bộ và hệ số an toàn do kỹ sư kết cấu xác định.
Công thức I trong bài có đúng cho hộp thực tế không?
Công thức tính cho góc vuông nên cho giá trị hơi cao so với hộp bo góc, đặc biệt ở hộp dày. Dùng để so sánh tương đối thì ổn, không dùng làm số liệu thiết kế.
Vì sao hộp vuông nên dùng làm cột?
Hộp vuông có bán kính quán tính bằng nhau ở hai phương, nên không có hướng nào mảnh hơn hẳn. Hộp chữ nhật làm cột phải giằng theo phương yếu hoặc chọn kích thước đủ lớn.
Nguồn tham khảo
- Kiến thức kỹ thuật phổ biến: diện tích mặt cắt hộp 2t(a + b) − 4t²; mô-men quán tính mặt cắt chữ nhật rỗng I = (b·h³ − (b − 2t)(h − 2t)³)/12; bán kính quán tính r = √(I/A); độ võng dầm tỷ lệ nghịch với I.
- Quy cách và dải độ dày: các trang sản phẩm 20×40, 25×50, 40×80, 50×100, 60×120 và 30×30, 38×38, 60×60, 75×75, 90×90.
Các giá trị I tính với góc vuông, mang tính tham khảo và so sánh; không thay thế tính toán kết cấu.

Mr. Đức – Tôi là sale và kiêm quản trị nội dung website CÔNG TY CP ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƯỜNG PHÁT CONSTRUCTION. Mã Số Thuế: 0315429498. Rất hân hạnh được hỗ trợ Anh/Chị. Hãy liên hệ trực tiếp với tôi qua số hotline: 0967.483.714














YÊU CẦU BÁO GIÁ 30 PHÚT